In november 2009 vloog de vestiging van het ‘selfstorage’ bedrijf City Box in Amsterdam Noord in de brand. Over de oorzaak van de brand zijn verschillende versies in omloop. Ook zijn er twijfels geuit of er niet sneller en effectiever ingegrepen had kunnen worden. Want het hele pand is tot op de grond aan afgebrand. Beeld en Geluid werd al snel ingeseind dat er een fiks aantal kopieën van de films van John Fernhout bij City Box lag opgeslagen en het ergste gevreesd moest worden. Inderdaad bleek van de films niets meer over te zijn dan wat verroeste metalen blikken.
John Appel werkt voor het eerst met een 'Green Screen'
Film en brand: het is al jaren een koppel. In de begintijd van de film toen het ontvlambare nitraatcellulose als drager werd gebruikt, braken er regelmatig branden uit. Soms met desastreuze gevolgen. Zo kwamen in 1897 in Parijs honderddertig mensen om het leven bij een brand in de Bazar de la Charité. De ergste Nederlandse filmbrand was in 1934 in Hilversum, toen het mis ging bij de vertoning van een missiefilm, met drie doden en drieëntwintig zwaargewonden als gevolg.
Niet alleen mensen werden het slachtoffer van filmbranden maar ook de films zelf. Met speciale kluizen hebben de filmarchieven veel rampen kunnen voorkomen. Toen bij Willy Mullens in 1927 brand uitbrak, constateerde de directeur van Haghe Film dan ook verheugd dat veel van zijn films niet echt verloren waren, omdat de negatieven ervan veilig bij het Nederlandsch Centraal Filmarchief lagen opgeslagen. Maar zelfs bij die archieven ging er wel eens iets mis. Zo waren er filmbranden bij de Cinémathèque Française, de Mexicaanse Cineteca Nacional, het Duitse Bundesarchiv en het Georg Eastman House, waarbij ook unica verloren zijn gegaan.
| "Film en brand is al jaren een koppel" |
Wie overigens dacht dat zo’n soort plaag het modernere medium televisie wel bespaard zou blijven, hoeft alleen maar herinnerd worden aan de branden in de Bussumse televisiestudio’s Irene (1954) en Vitus (1971). En wat te denken van het fameuze Alexandra Palace in Londen, waar in 1936 de allereerste televisie-uitzending plaatsvond en dat vervolgens jarenlang door de BBC werd gebruikt als studio? Het werd in 1980 grotendeels in de as gelegd.
In DE AS VAN PHOENIX, de film die documentairemaker John Appel naar aanleiding van de brand bij City Box maakte, staan emoties en herinneringen centraal. Appel heeft een ijzersterke film afgeleverd. DE AS VAN PHOENIX is het resultaat van een opdracht die hij als ‘Documentairemaker in Focus’ vorig jaar van Beeld en Geluid kreeg, nl. om een film te maken die in de meest brede zin geïnspireerd was op de archieven van het instituut. Daarbij kreeg de maker de vrijheid om zelf vorm en inhoud te bepalen.
Hans Westerhof, Programmadirecteur van Beeld en Geluid (links), overhandigt de dvd-box 'John Appel In Focus' aan John Appel (rechts).
Voor zijn film heeft Appel zes mensen gefilmd, die bij de brand hun spullen zijn kwijtgeraakt. Ze vertellen over de emotionele waarde van de voorwerpen die ze niet meer - of soms toch juist nog wel - hebben. Die voorwerpen variëren van een automobiel tot een complete huisraad, van een verzameling schilderijen tot een gitaar die gesigneerd was door de leden van de Ierse band U2.
Opmerkelijk is de vorm die Appel heeft gekozen. De geïnterviewden zijn in een studio gefilmd, met behulp van spiegels. Dankzij ‘greenscreen’ en met de nodige digitale bewerkingen zijn ze vervolgens als het ware in de ruimte van City Box geplaatst. Toch werkt dit decor van steriele grijze wanden niet alleen vervreemdend. Als een van de geïnterviewden zegt dat hij zich wel senang voelde in de opslagruimte - mede omdat er een gemakkelijke stoel stond - dan kun je je daar als kijker iets bij voorstellen.
| "Kunnen de archiefbeelden de betrokkenen ook troost bieden?" |
Diezelfde geïnterviewde heeft ook gezorgd voor een van de mooiste shots van de hele film, wanneer hij een fel gekleurde boodschappentas van textielsuper Zeeman op zijn schoot neemt. Hij vertelt dat hij na de brand niet durfde te kijken wat er in de tas zat, uit angst om wat hij er niet in zou aantreffen. Uit de tas haalt hij vervolgens een door zijn pleegouders samengesteld album met babyfoto’s uit 1942 – 1945 en een map met correspondentie tussen zijn (Joodse) ouders, eveneens uit de oorlogsjaren. Maar ook het simpelweg voorlezen door een andere getroffene van een lijst met spullen die verloren zijn gegaan, maakt de nodige emoties los.
In DE AS VAN PHOENIX heeft John Appel ook volop van archiefmateriaal gebruikt gemaakt, van recente beelden van de brand zelf tot oude filmopnamen van dirigent Willem Mengelberg met het Concertgebouworkest. De beelden fungeren als een verwijzing naar voorwerpen die verloren zijn gegaan, zoals de collectie eerste persingen van de uitvoeringen van Mengelberg. Dat archiefbeelden - zeker in een context als deze - emoties oproepen, dat wisten we natuurlijk al. Maar kunnen ze de betrokkenen ook troost bieden? Met andere woorden, kan het (audiovisueel) archief ook een therapeutische rol vervullen? Het is een van de interessante vragen die DE AS VAN PHOENIX opwerpt.
Trailer 'John Appel - In Focus'
Wie nu nieuwsgierig is geworden naar de film, kan het beste de prachtige John Appel DVD-box in de nieuwe reeks ‘Dutch Documentary Collection’, die door Beeld en Geluid wordt uitgegeven, aanschaffen. Er staan behalve DE AS VAN PHOENIX nog veel meer prachtige films op, van de ‘moderne klassieker’ ANDRE HAZES – ZIJ GELOOFT IN MIJ (1999) tot zijn recente THE PLAYER (2009). Ga naar www.beeldengeluid.nl/johnappel voor meer informatie en om de dvd-box te bestellen.